فەرەنجی پۆشێک جە چەمەو نۆشیروانێ/ساسان مونفەرید[بێوەر]

بێوەر. س.م:

بەرزا دزڵیه شا قەڵای زاگرۆس

هەورامی ڕەسەن یاساو ئەدەب دۆس

نشینگە و ماوا و شێرا ودلێرا

مەجلیس ودیوان فەلسەفە وژیرا

تۆ بڵێی چۆن ئەبێ شنەی چەمەو نۆشیروانی لێت بدات و دڵت نەشەی شێعر نەبێ؟

کێ هەیە  له سێبەری باڵای دەربەند دزڵیدا پەروەردە بووبێ و ئەوینداری شێعر نەبێ؟

جا چۆن ئەبێ له مەڵبەندی مەلاحەسەنی دزڵیدا بژیت و شێعر ئاوپرژێنی دڵت نەکا؟

زێدی مەحموودخانی سەربەرز و پەسەک چەرمگی بوێر و شوێنی حەسانەوەی حەسەن سۆڵتان، هەردەم کانگایێ بووە بۆ  پەروەردەی ڕۆڵەی ئازا و بەهەست.

لە زەنجیرە ناساندنی کەسایەتیە فەرهەنگی وهۆنەریەکانی شارستانی سەوڵاوا و ناوچەی هەورامان ئەمجارەش دەمانەوێ  قەڵەممان بەرەو داوێنی داڵانی و سلوور تاو بدەین و سەرێک بدەین لە باخەوانێکی شاعێر لە چەمەو نوشیروانێ و کاک مەنسوور حسەین قەساو باشتر بناسێنین پێتان:

کاک مەنسوور سۆهرابی نژاد، کوڕی حسەین قەساو و ئامێنەخاتوون[ئامینە کچی ئەحمەدلەیلێ] له 5ی گەڵاڕێزانی ساڵی 1327 کۆچی هەتاوی لە گوندی مێژوویی «دزڵی» سەربەشارستانی سەوڵاوا چاوی بە ژیان هەڵ‌هێناوە.

وەک خۆیان ئەڵێن:

نامێم مەنسوورا تاتەم حسەین قەساب

سوهرابی‌نژاد فامیل، بە حەساب

زوانی هەورامی و ئەهوورای ئەدەب

ڕیشە و ڕەسەنم هەورامی نەسەب.

لە لاپەڕەی 12ی  دیووانوو مەنسووری خوالێخۆشبوو کاک ئەحمەد نەزیری دەگاگا پێشەکیەکی بۆ نووسیوە و و بەم جۆرە کاک مەنسوور دەناسێنێ پێمان:

"کاک مەنسوور، دەفتەرەکەش فرەش هەقا بریۆ سەروو کاغەزی و وزیو دلێ کتێبخانەو یانەکا.کاک مەنسوور عاشقوو هەورامانیین، عاشقوو کۆ و کەمەر و کەش وساراو هەورامانین کاک مەنسوور دەرکش کەردەن کوردا، هەورامیێوی ڕەسەنا. زانۆ چێشش وەنە قۆمیان و حاڵی بیەن مشۆ هاوارکەرۆ،شیوەن کەرۆ پەی وێش و پەی نەسڵی ویەردەش و پەی جێلی دمای، پەی خاکەکێش، پەی کەشاکاش،فەرهەنگ و تەمەدۆنش، پەی دزڵیێ، پەی چەندجار سۆتەو دزڵیێ و....

"کاک مەنسوور مزانۆ میلەتەکەش مەتاوۆ بە زوانە کامڵەکەو باوباوەگەورەیش بۆانۆ و بنویسۆ، مشیۆ بە زوانوو خۆڵکیتەری بوانۆ و بنویسۆ، مەنسوور وینۆ زاڕۆڵە ملۆ مەدرەسه مەبۆ نامێ هەشێ بەرۆ، مشیۆ واچۆ خرس، مەبۆ واچۆ تاتە واچۆ پدەر، ئاخر تاتە چێشا؟ هەرگیزمەبۆ واچۆ واردەمەنی، مشیۆ واچۆ غەزا، ئاخر زوانوو ئەویچ زووانوو بەشەریا"

"مامۆستا_مەنسوور له سەردەمێکدا ژیاوە کە قوتابخانە لە گوندەکانی ناوچەکەمان زۆر کەم و تا ڕادەیەک کارێکی دژوار بووە. بەڵام بە بۆنەی ئەوەی کە منداڵێکی هوشیار و چالاک بووە توانیویەتی تا پلەی شەشمی قەدیم بە سەرکەوتوویی تەواو بکات". دواتر بە بۆنەی لاینگری لە شێعر و ئەدەب و حەزێکی زۆر بە شێعر، شێعرەکانی شاعێرانی کوردستان 

دەخوێنێتەوە و پێوەندی لەگەل شێعر و ئەدەبدا هەبوە. لە ئاکامدا توانیویەتی سێ بەرهەمی بە نرخی شێعری بە زمانی هەورامی بە ناوەکانی: هەورەکۆ، دیوانوو مەنسووری‌و پرشنگ بنووسێت و پێشکەشیان بکات بە کتێبخانەکان و ئەویندارانی شێعر و ئەدەب."

ژیانی سەرەتایی کاک مەنسوور سەرەتابە ئاژەڵداری وکشت و کاڵ چووەتە سەر و پاشان چایخانەیەک دادەنێ و لە بەرگی چایچیەکدا دەردەکەوێ و دوواتر دەیبەنە خزمەتی سەربازی و لە شارەکانی عەجەبشێر و مەشهەد کۆتایی پێ دێنێت و لە ساڵی 1354ی ک.ە ژیانی هاوبەشی پێکدێنێت وخاوەن دە منداڵە[چوار کوڕ و شەش کچ]وەک خۆشیان لە سەرەتایی دیوانەکەیدا ئاماژەی پێکردووە و گللە و گازندەی زۆری لەو زاڵمانە هەیه کە ستەمیان لێ کردووە و  لە ساڵی 1359وەک کاسبکارێک لە سنووری باشوور و ڕۆژهەڵاتی کوردستان ئامشۆ و ڕەفتی بووە و پاشان وەک باخەوانێکی لێهاتوو باخێک لە وەرچەمە بەناوی چەمەو نۆشروانی ئاوەدان دەکاتەوە و هەتا ئەمڕۆ هاوینە هەوارەکەی مامۆستا_مەنسوور لە دزڵی زۆرجار جێگای کۆبونەوەی شاعێران و کەسایەتیە ناودارەکان و زانایانە و کۆڕ وکۆبوونەوە فەرهەنگی و ئەدەبیەکانی ناوچەکە زۆربەیان لەو باخەدا بەڕێوە چووە و چەمەو نۆشروانی خانەخۆیێ بووە بۆ مێوانان و فەرهەنگدۆستانی ئازیز.

هەورەکۆ یەکەمین بەرهەمی ئەم شاعێرە گوفت ولفت شیرینەیه و پڕشنگ دووهەم بەرهەمیان و کۆی بەرهەمەکانیشی لە دیوانێکدا بە ناوی دیووانی مەنسووری لە چاپ داوە.

کاک مەنسوور عاشقی هەورامانە و ئەمە بەشێ لە شێعرێکیه کە ئەفەرمێ:

1.هەورامانی بەرز، دارولعلمی تاک

جامعەی پڕ نوور، تەجەلای بێ باک

وەتەن هەورامان باخی حەیاتم

مەکتەبخانەی بەرز، ڕاگەی نەجاتم

شەوقی شاڕیشەی دڵەی ئاواتم

هەشت بەرەی بەهەشت ڕووی سەربیساتم

فردەوسی ڕەنگین، سۆزی حەیاتم

قەڵای شانازی، عەیش ونیشاتم

جە عالم دیارەن سایه و سەهەنت

جۆگە و جوئاوان گوڵ وچەمەنت.

کاک مەنسوور لە خێڵی زۆرابە ئازا و ناودارەکانی دزڵین کە یەکیان زۆراب ئاغای هەورامانە کە باوەگەورە[بابای دایکی] کاک مەنسوورە و چیرۆکی ئازایەتیەکانی زۆراب ئاغە مە شهوور بە زۆرابە کەچەڵ ئێستەش  وێرد زارانە و

،" ئەو کەسایەتیە بوێرەی نیشتمانە کە لە گەڵ فەرهاد_میرزا مامەی ناسرەدین‌ شاە و لەشکرەکەیدا، وەکوو تفەنگچیێکی ئازا و لێ‌هاتوو لە شامیان و هەورامان لە تۆڵەی خوێنی حەسەن سانی هەورامان لە گەڵ تفەنگچیەکانیدا  شەڕی کردووە و لە پاش شکەستدانی فەرهاد_میرزا، دەستی بە ئەسپەکەی ئەگات و سواری 

ئەبێت و گاڵتە بەو زاڵمە و داگیرکەرە ئەکات و دەستی بەلاساییکردنەوەی حاکمی ئەو کاتی وڵات دەکات و ئەم بەسەرهاتەش لە کتێبەکانی فەرهاد_میرزا دا وەکووە شرح حال فرهاد میرزا

منشأت فرهاد میرزا، تاریخ محمد  مردوخ و تاریخ سلاطین اورامان  بەجوانی ئاماژەی پێکراوە" و کاتێک کە فەرهاد میرزا دەزانێت کە تفەنگچیەکی حەسەن سۆڵتان گاڵتەی پێکردووە، بۆ سەری زۆراب ئاغە پارەیەک دادەنی و کە گوایێ هەرکەس سەریبهێنێ بۆم پاداشتێکی چاکی لێ وەرگرێ و زۆراب ئاغەش بە بیستنی ئەو هەواڵە، نەترسانە خۆی ڕێدەکەوێت بۆ لای فەرهاد میرزا و لە دیوانیدا بانگ دەکا بیستوومە کەپاداشێکی باشتان داناوە بۆ سەری زۆرابە کەچەڵ و من دەزانم لە کوێیە و هاتووم بۆ وەرگرتنی خەڵاتەکەتان...

فەرهادمیرزاش ئەڵێ: دەی لە کوێیه؟

ئەویش ئەڵێ: من خۆدی زۆراب ئاغەم و بوێرانە هاتمەسه نێوماڵتان، ئادەی بزانم چیت  بۆ دەکرێت حاکم؟

فەرهاد میرزاش کە دەزانێ زۆر بوێر بووە هیچ ئازاری نادات و ئەڵێ چوونکە هێندە ئازایت مەرج بێ بتکەم به دەسەڵاتدارێ لە شاری شیراز و دەینێرێتە ئەو شاره و چەندساڵێگ [گوایێ 6ساڵ]لەوێ دەسەڵات بە دەستیەوە بووە و ئەمڕۆکەش مەزاری هەر لەو شارەیه و مزگەوت و شەقامێکیش هەر بە ناوی زۆراب ئاغەوە هەیه.

زۆراب ناوێکی تریش کە دەبێتە باوای کاک مەنسوور [لە باوکیەوە]و بە کازۆراو مەشهوور بووە ئەویش یەکێ لەتفەنگچیە بەناوەکانی مەحموودخانی دزڵی بووە و لە گەڵ لەشکەری مەحموودمەلیکی نەمردا لە شەڕ لە دژی ئینگلیسیەکاندا ڕۆڵێکی بنەڕەتی هەبووە.

ئەمەش نموونە شێعرێکی دیکەیان کە لە لاپەڕەی 363ی دیوانەکەیدا نووسراوە:

پاڵم دان وەپای بەرزی هەورە کۆ

به مسکی عەنبەر نەسیمی وەش بۆ

وەتەن تەشقی تۆ ڕێزنا جەرگ ودڵ

عەمرم بەتاڵی بی ئامێتەی گڵ

پای هەوای پڕشنگ شنەی هەوره کۆ

جەستەم بیۆ گەرد ڕێزا خاکوو تۆ

ئیسە خاکی پاک بیەن به گڵکۆم

ئاواتم بڕیان گەردی خاکی تۆم.

سەرچاوەکان: وتووێژێ لە گەڵ کاک مەنسوورو هەروەها کاک زبێر سۆهرابی نژادی  کوڕیان و یاداشتێکی نێردراو لەلایەنیانەوە و هەروەها کتێبی دیووانوو مەنسووری کە ساڵی 1397ک.ە لە لایەن ئێنتشاراتی زایڵەوە خراوەتە پێش چاوی خوێنەران.